استثناء

                   آفرین ,جان آفرین پاک را ....... آنکه جان بخشیدوایمان,خاک را

استثناء : مصدرباب استفعال وبه معنای "جداکردن"است.

استثناء	ارکان	مستثنی منه	1- به معنای"جداشده ازآن"است. 2- قبل ازادات استثناء می آید. 3- بایدبزرگ تراز مستثنی باشد. 4-مستثنی منه بایدازیکی بیشترباشد
		ادات استثناء	حرف "الّا –غیر"
		مستثنی	1-به معنای" جداشده "است . 2- بلافاصله بعداز "الّا می آید.
	انواع	تام	1-مستثنی منه دارد.           2-جمله قبل از"الّا"ازنظرنقش کامل ست 3-مستثنی منصوب است. 4- مستثنی خودنقش است. 5-جملات مثبت ودارای کلمه "أحد/شئ یَنقصُ کلُّ شئ بالإنفاق الّا العلمَ. لاترجُ أحداً الّا اللهَ
		مُفرّغ	1-مستثنی منه ندارد. 2-قبل"الّا"ازنظرنقش ومعناناقص ست 3-جمله منفی/نهی/دارای"هل"باشد. 4- مستثنی مفرغ,نقش نیست ونیازجمله ماقبل إلّارابرطرف میکند. الرّعیة لایُصلحهاالّاالعدلُ (فاعل ومرفوع) لیسَ القصدُالّا الحقَّ. (خبرلیس ومنصوب)

منادا

 بسم الله الرّحمن الرّحیم

نکات؛

1- منادا اسمی است که پس ازحرف ندا می آید.

2- مهمترین حروف ندا" یا ,أیا , أ" می باشد.

3-گاهی حرف ندا حذف می شود. یُوسفُ! أعرض عن هذا.

4- هرگاه اسم دارای "ال"باشد"ایُّها"(مذکر)و"ایُّتها"(مؤنث)آورده می شود.

(کلمه بعدازایُّهاوایّتها اگرجامد نقش"عطف بیان "ومشتق نقش "صفت" دارد. )

انواع منادا	مضاف  (منصوب)	یا مُجیبَ الدَّعواتِ !أجِب دُعائی.(منصوب به فتحه)  یا مُسلمِی العالمِ ! إتّحِدوا.(منصوب به یاء فرعی)  یا ذالجلالِ والإکرام!إرحَم عبدَک.(منصوب فرعی)
	مفرد (محلامنصوب)	عَلَم (اسم خاص)	یا فاطمةُ! أکتبی درسَک.  یا  اللهُ = اللّهمَّ
		نکره مقصوده	یا طالبُ !خُذ کتابک. یامَن أرجوه لِکُلِّ خیر یا هذا! عقلُک یدعو إلی التوبة. یا ایُّها المُسلمون إتّحِدوا یاایُّتها الطالباتُ مستقبل البلادِ بأیدیکنَّ.

تمییز( رافع ابهام)

                                     بسم الله الرحمن الرحیم

نکات: 1- ویژگی های تمییز: اسم – نکره- جامد- منصوب – رافع ابهام

        2- تمیزدر پاسخ سئوال "ازچه چیز –ازچه لحاظ "می آید.

        3-فعل های "مُليءَ" " کفَی" نیازبه تمیز دارند: مُليءَ قلبی ایمانا . کفی بالله شهیدا.

تمییز	مفرد	وزن (مثقال- ذرّة- کیلو–غرام-مَنّ - طُنّ)	هذا مثقالٌ ذهبا.
		مساحت(متر- جریب – هکتار )	هذا مترٌ قماشا.
		پیمانه (کوب- فنجان- کأس-قدح- اناء)	هذا   اناءٌ عسلا.
		عدد(3تا10جمع ومجرور)(11تا99مفردومنصوب)	رأیت أحدعشرَکوکبا.
	جمله    یا نسبت	فعلهای لازم مبهم (إمتلی ,ازداد,اشتهر,تقدّم,طابَ,فاض,...) تمیزبعدازاین فعلها"فاعل"ترجمه می شود.	ازداد المُومنُ خشوعا. فروتنی مومن زیاد شد.
		فعلهای متعدی مبهم (ملأ,رفع,غرسَ,فجّر,زاد,رتّب,أضاف...) تمیز بعدازاین فعلها"مفعول"ترجمه می شود.	فجرّنا الأرضَ عیونا. چشمه های زمین راشکافتیم.
		اسم تفضیل"تمیزبه دوصورت ترجمه می شود." الف) به صورت مبتدا  ب)اسم   تفضیل وتمیزباهم معنا می شود.	علیٌّ أکثر منک صبرا. صبرعلی ازتو بیشتراست یا علی ازتوصبورتراست
		خیر "خوب تر" - شرّ "بدتر"	الباقیات الصالحات خیرٌ     عندربّک   ثوابا.

حال (قیدحالت)

                                                بسم الله الرحمن الرحیم

1- حال درپاسخ سئوال "کیف – أنّی "می آید.

 2-فعل + اسم معرفه "صاحب حال"(فاعل – مفعول به – نائب فاعل)+حال

حال	مفرد	مشتق (اسم فاعل- اسم مفعول-   صفت مشبهه)	مثال ها: سمعَت الطالباتُ القرآنَ خاشعاتٍ.(اعراب فرعی) رأیتُ الطالبة َ مسرورةً.  جاءَ الطلابُ فرِحینَ.  جاء الطالبان ِمَسرورینِ.  جاءت الطالبتانِ مَسرورتینِ.
		نکره
		مطابقت با صاحب حال در (تعداد:مفرد- مثنی - جمع) (جنس: مذکر- مونث)
		منصوب
	جمله   محلا منصوب	اسمیه	واوحالیّه + مبتدا +خبر         جاءالطلابُ و هم فرحونَ.
		فعلیه	ماضی	واوحالیّه + قد + فعل ماضی جاءَ المعلّم و قد ضحکَ.
			مضارع	(بدون واو حالیه)  جاءَ المعلّم  یَضحکُ .

مفعول مطلق

                                                 بسم الله الرّحمن الرّحیم

مفعول مطلق	تعریف	مصدرمنصوب ازجنس فعل که برای تاکیدفعل یا بیان نوع فعل می آید.
	انواع	1 -تأکیدی: فقط مصدر منصوب : کلّم الله موسی تکلیما.  2-نوعی(بیانی)   : همراه با صفت یامضاف الیه   أذکروا الله ذکراً کثیراً (صفت) یَعیش البخیلُ عیشَ الفقراءِ.(مضاف الیه)  3-عددی:   تعداد انجام فعل بیان شود. دقّ البابَ دقتینِ.  4-هرگاه صفت بعدازمفعول مطلق راجانشین مفعول مطلق بیابیم. اذکر الله کثیرا.  5-مفعول مطلق برای فعل محذوف: گاهی مصدرمنصوب بدون فعل.  مانند: شکراً علی نعمائه.
	فرمول     شناخت	1-فعل+مصدرمنصوب هم ریشه : أنزل الله القرآن تنزیلا. 2-فعل +مصدرمنصوب هم معنا : جلست قعودا. 3-فعل لازم+( کثیرا ,قلیلا, شدیدا,طویلا) 4-فعل متعدی دارای مفعول +( کثیرا ,قلیلا,   شدیدا,طویلا) 5-ما أفعل+ اسم معرفه منصوب +(حقّا, جدّا,حتما,   تماما) 6-جمله اسمیه +(حقّا,جدّا)     7- جمله فعلیه + (حقّا,جدّا) 8-کلمات(أیضا,سبحان,معاذ,البّتة, لبیّک) همیشه   مفعول مطلق است. 9-مصدرمنصوبی که معنای امرداشته باشد.   وبالوالدین إحسانا.

معتل ناقص (مضارع,...)

                          به نام خدایی که جان آفرید  ...  سخن گفتن اندر زبان آفرید

اعلال در فعل    مضارع	حرف عله        واو     ( یَدعُو)		1-صیغه های بدون ضمیربارز: اعلال به اسکان (للغائب,للغائبة,للمخاطب,للمتکلم وحده ومع الغیر)  هویدعُو/ هی تدعُو/ أنتَ تدعُو/ أناأدعُو/نحنُ ندعُو 2-(للغائبینَ,   للمخاطبینَ, للمخاطبة) اعلال به حذف  هُم یدعُون/أنتم تدعُون /أنتِ +تدعوینَ: أنتِ تدعینَ   نکات مهم: 1-صیغه های(للغائبینَ وللغائبات )یکی می شوند.    هُم   یدعون  / هُنَّ یدعون 2-(للمخاطبینَ و للمخاطبات) یکی می شوند.     أنتم   تَدعُون /  أنتنَّ تدعُون
	حرف عله         یاء  (یَرضَی,یهدِی)		1--صیغه های بدون ضمیربارز(یرضَی :قلب به الف) 2--صیغه های بدون ضمیربارز(یهدِی : قلب به یاء ) 3-(للغائبینَ, للمخاطبینَ, للمخاطبة) اعلال به حذف    هُم یَهدُون/ أنتم تَهدون / أنتِ تهدینَ نکته مهم:در(للمخاطبة وللمخاطبات)یکی می شوند.    أنتِ تهدین    / أنتنَّ تهدین
اعلال   درامرناقص		( للمخاطب,للمخاطبینَ,للمخاطبة)اعلال به حذف   تدعُو: اُدعُ    /    تهدِی: إهدِ   / ترضَی:إرضَ   تدعُون: اُدعوا / تهدون: إهدوا / ترضَون: إرضَوا   تدعینَ :اُدعی    / تهدین :إهدی  / ترضَین : إرضَی
اعلال                     درمضارع  مجزوم		-صیغه های بدون ضمیربارز:اعلال به حذف (للغائب,للغائبة,للمخاطب,للمتکلم   وحده ومع الغیر)  لم+یدعُوُ : لم یدعُ / لم تدعُ / لا تدعُ / لم أدعُ / لم ندعُ

معتل ناقص (ماضی)

                                         بسم الله الرّحمن الرّحیم

اعلال        ماضی ناقص	بروزن فَعَلَ	1-دَعَوَ؛ دَعا : قلب به الف (درصیغه اول)  هَدَیَ ؛هدَی   :قلب به الف (درصیغه اول) نکته مهم:درصیغه های بعدی حرف عله برمی گردد.مانند:    هما+دَعا : هما دَعَوا   / هما+ هَدَی   :هماهَدَیا 2- حرف عله + وا: اعلال به حذف دَعَوَ+وا : دَعَوا     حرف عله + ت (ساکن) اعلال به حذف دَعَوَ+ت: دَعَت     حرف عله + تا (تأنیث) اعلال به حذف دَعَوَ+تا: دَعَتا نتیجه:(للغائبینَ,للغائبة, للغائبتینِ)اعلال به حذف                وبقیه صیغه هااعلال ندارد.
	بروزن فَعِلَ	1-رَضِیَ: صیغه اول اعلال ندارد.  2-حرف عله +وا: اعلال به حذف رَضِیَ+ وا :رَضُوا  نتیجه:تنها(للغائبینَ )حذف وبقیه صیغه هااعلال ندارد.

معتل اجوف

                                               بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قواعداعلال   درأجوف	ماضی	1-پنج صیغه اول اعلال ندارد.   قال,قالا,قالوا,قالت,قالتا  2-بقیه صیغه ها اعلال به حذف قالنَ:   قُلنَ, قالتَ:قُلتَ,...  نکته مهم: حرکت حرف اول بعد ازاعلال مطابق باحرف عله درمضارع  مانند: قال یَقول قُل/ سار یَسیرُ سِر/خاف یخاف خَف
	مضارع	1-همه صیغه ها اعلال به اسکان مانند یقوُلُ: یَقُولُ 2-دو صیغه چمع مونث(للغائبات وللمخاطبات)اعلال به حذف مانند:هَنَّ+یقول=هُنَّ یقُلنَ   /    أنتنَّ+تقول= أنتنَّ تقلنَ
	مضارع مجزوم	درصیغه های بدون ضمیربارز  (للغائب,للغائبة,للمخاطب,للمتکلم وحده ومع الغیر)    اعلال به حذف مانند: لم+یَقول= لم یقُل
	امر	درصیغه های للمخاطبات وللمخاطب :اعلال به حذف تَقول:قُل تقلنَ: قُلنَ

      نکته بسیار مهم:   

"خفنَ (خاف) /نمنَ(نام) / نلنَ (نال) "   

    اگرباحرکت کسره آغازشود ماضی ومتناسب باهُنّ.

      اگرباحرکت فتحه آغازشود امر ومتناسب با أنتنَّ.                   " موفق وپیروز باشید"

فعل معتل مثال

                    جز او رامدان کردگار سپهر ...... فروزنده ی ماه و ناهید و مهر

قواعداعلال     درمثال	ماضی	مانند فعل صحیح صرف می شود.(اعلال ندارد) وَعدَ – ذَهبَ / وَعدا – ذهبا / وَعدوا –   ذهبوا/.......
	مضارع     و    امر	اعلال به حذف با وجودشرایط: 1-حرف عله واوباشد. 2-مضارع معلوم باشد.3-باب مزید نرفته باشد.  نکات مهم وکلیدی : *حرف مضارع(اَ-تَ–یَ–نَ+و(واو ساکن):حرف عله حذف می شود. مانند: أوصِلُ : أصِلُ – تَوجِدُ : تَجِدُ  - یَودَعُ : یَدَعُ – نَوضَعُ : نَضَعُ **درصورت مجهول شدن حرف عله برمی گردد.مانند:یَوجِدُ :یُوجَدُ *** امرمثال واوی ثلاثی مجرد بدون همزه می آید. تَقِفُ : قِف – تَضِعُ : ضِع

انواع فعل

                      به نام خداوند خورشید و ماه  ........ که دل را به نامش خرد داد راه

تقسیم فعل  باتوجه به   نوع حروف	صحیح	تعریف	درحروف اصلی آن"و- ا- ی"نباشد (ذَهبَ ,جاهَد, فرّ,سأل ,آمن)
		انواع	ا-مهموز:یکی ازحروف اصلی همزه باشد.(أمر ,سأل ,قرأ )  2-مضاعف:دوحرف یکسان درحروف اصلی باشد.فرر:فرّ  3-سالم:(نه مهموز ونه مضاعف باشد).کتبَ ,یضربُ ,إجتهد
	معتل	تعریف	فعلی که حداقل یکی ازحروف عله (و-ا-ی )  باشد. ( وَعَدَ – قالَ – سعیَ)
		انواع معتل	1-معتل مثال:حرف اول اصلی  عله باشد.وَصلَ,أوصَلَ,تیسّرَ 2-معتل اجوف:حرف دوم  اصلی عله باشد.قالَ,یَقولُ,قُل 3-معتل ناقص:حرف سوم اصلی عله باشد.دعا,یدعُو ,أُدعُ
		انواع اعلال	1-اعلال به اسکان:تغییراتی منجربه ساکن شدن عله می شود. 2- اعلال به قلب:تغییراتی که منجربه تغییرشکل حرف عله شود.  (تبدیل واوبه الف یا تبدیل یاء به الف ...) 3- اعلال به حذف: تغییراتی که منجربه حذف حرف عله شود. (التقاء ساکنین: برخورددوساکن باهم)